Startup India: भारतामध्ये अवघ्या 10 वर्षांत स्टार्टअप्सची संख्या 500 वरून 2 लाखांपर्यंत पोहोचली. सेवा क्षेत्रासोबत मॅन्युफॅक्चरिंगमध्येही नेतृत्व घेण्याची गरज असल्याचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सांगितले. जाणून घ्या संपूर्ण विश्लेषण.
गेल्या दशकात भारताच्या स्टार्टअप इकोसिस्टमने अभूतपूर्व प्रगती केली आहे. 2014 साली जिथे देशात केवळ सुमारे 500 नोंदणीकृत स्टार्टअप्स होते, तिथे आज ही संख्या 2 लाखांच्या पुढे गेली आहे. हा केवळ आकड्यांचा खेळ नसून, भारतातील तरुणांची उद्यमशीलता, नवकल्पनांची ताकद आणि सरकारच्या धोरणात्मक पाठबळाचे प्रतीक आहे. या पार्श्वभूमीवर नरेंद्र मोदी यांनी स्पष्ट संदेश दिला आहे की, “भारताने केवळ सेवा (Service) क्षेत्रापुरते मर्यादित न राहता, मॅन्युफॅक्चरिंग (Manufacturing) क्षेत्रातही जागतिक नेतृत्व घ्यायला हवे.”
स्टार्टअप्सची संख्या इतकी वेगाने कशी वाढली? (Startup India)
2014 नंतर भारतात स्टार्टअप संस्कृतीला प्रचंड चालना मिळाली. यामागे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. सर्वप्रथम, इंटरनेट आणि स्मार्टफोनचा वाढलेला वापर. डिजिटल इंडिया मोहिमेमुळे देशातील शहरेच नव्हे तर ग्रामीण भागही डिजिटल पायाभूत सुविधांशी जोडला गेला. दुसरे म्हणजे, सरकारने राबवलेल्या स्टार्टअप इंडिया, मुद्रा योजना, आत्मनिर्भर भारत यांसारख्या उपक्रमांमुळे तरुण उद्योजकांना भांडवल, मार्गदर्शन आणि धोरणात्मक सवलती मिळाल्या.
आज भारतात फिनटेक, एडटेक, हेल्थटेक, ई-कॉमर्स, अॅग्रीटेक अशा विविध क्षेत्रांत हजारो स्टार्टअप्स कार्यरत आहेत. या स्टार्टअप्सनी केवळ रोजगारनिर्मितीच केली नाही, तर पारंपरिक व्यवसाय पद्धतींना आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडून नवीन संधी निर्माण केल्या.
सेवा क्षेत्रातील यशाची कहाणी.
भारताने गेल्या अनेक वर्षांत सेवा क्षेत्रात जागतिक स्तरावर आपली ओळख निर्माण केली आहे. आयटी सर्व्हिसेस, बीपीओ, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट, फायनान्शियल सर्व्हिसेस या क्षेत्रांत भारताचा दबदबा आहे. लाखो तरुणांना या क्षेत्रातून रोजगार मिळाला आणि देशाच्या परकीय चलन साठ्यात मोठी भर पडली.
मात्र, पंतप्रधान मोदी यांच्या मते, केवळ सेवा क्षेत्रावर अवलंबून राहणे दीर्घकालीन दृष्टीने पुरेसे नाही. सेवा क्षेत्रासोबत मजबूत मॅन्युफॅक्चरिंग बेस असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून अर्थव्यवस्था अधिक संतुलित आणि टिकाऊ बनेल.
मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये आघाडी का गरजेची?
मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्र हे कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा मानले जाते. चीन, जर्मनी, दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांनी उत्पादन क्षेत्रात आघाडी घेतली आणि त्यामुळे त्यांची अर्थव्यवस्था भक्कम झाली. भारताकडेही मोठी लोकसंख्या, कुशल मनुष्यबळ आणि विस्तीर्ण बाजारपेठ आहे. या सर्वांचा योग्य उपयोग करून मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये नेतृत्व घेणे शक्य आहे.
पंतप्रधान मोदी यांनी अनेकदा सांगितले आहे की, “मेक इन इंडिया” ही केवळ घोषणा नसून, देशाला उत्पादन केंद्र बनवण्याची दीर्घकालीन रणनीती आहे. इलेक्ट्रॉनिक्स, सेमीकंडक्टर, संरक्षण साहित्य, ऑटोमोबाईल्स, ग्रीन एनर्जी उपकरणे अशा क्षेत्रांत भारत मोठी झेप घेऊ शकतो.
स्टार्टअप्स आणि मॅन्युफॅक्चरिंगचा संगम.
आजपर्यंत बहुतेक स्टार्टअप्स सेवा आणि टेक्नॉलॉजीवर आधारित होते. मात्र आता हळूहळू डीप-टेक, हार्डवेअर, रोबोटिक्स, इलेक्ट्रिक व्हेईकल्स, सोलर पॅनल्स, बॅटरी मॅन्युफॅक्चरिंग यांसारख्या क्षेत्रांतही स्टार्टअप्स पुढे येत आहेत. ही सकारात्मक बदलाची नांदी आहे.
मॅन्युफॅक्चरिंग स्टार्टअप्समुळे केवळ शहरांमध्येच नव्हे तर टियर-2, टियर-3 शहरांमध्ये आणि ग्रामीण भागातही रोजगारनिर्मिती होऊ शकते. यामुळे स्थलांतर कमी होईल आणि प्रादेशिक विकासाला चालना मिळेल.
सरकारची भूमिका आणि धोरणे.
भारत सरकारने मॅन्युफॅक्चरिंगला चालना देण्यासाठी अनेक धोरणात्मक निर्णय घेतले आहेत. प्रॉडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (PLI) योजना, औद्योगिक कॉरिडॉर्स, लॉजिस्टिक्स सुधारणा, सिंगल विंडो क्लीअरन्स यांसारख्या उपाययोजनांमुळे उद्योगांसाठी पोषक वातावरण तयार होत आहे.
स्टार्टअप्ससाठी कर सवलती, फंड ऑफ फंड्स, इन्क्युबेशन सेंटर्स आणि स्टार्टअप फ्रेंडली नियमावली यामुळे नवउद्योजकांना जोखीम घेण्याचे धाडस मिळाले आहे.
तरुणांची भूमिका आणि भविष्यातील संधी.
भारत हा तरुणांचा देश आहे. आजच्या तरुणांकडे केवळ नोकरी शोधणारे म्हणून नव्हे, तर नोकरी देणारे बनण्याची क्षमता आहे. स्टार्टअप्समुळे ही मानसिकता बदलत आहे. आता अनेक तरुण मॅन्युफॅक्चरिंग, इनोव्हेशन आणि संशोधनाच्या दिशेने वळत आहेत.
भविष्यात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स, ग्रीन टेक्नॉलॉजी, इलेक्ट्रिक मोबिलिटी, बायोटेक्नॉलॉजी अशा क्षेत्रांत भारत मोठी भूमिका बजावू शकतो. यासाठी सेवा आणि मॅन्युफॅक्चरिंग यांचा समतोल साधणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
अस्वीकरण: या लेखात दिलेली माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशाने आहे. जर तुम्हाला शेअर बाजारात गुंतवणूक करायची असेल, तर तुम्ही स्वतः शेअर बाजाराबद्दल जाणून घ्यावे किंवा आर्थिक सल्लागार आणि प्रमाणित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा. शेअर बाजार धोकादायक आहे. कोणतीही गुंतवणूक करण्यापूर्वी, प्रमाणित आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्या.
निष्कर्ष
10 वर्षांत 500 वरून 2 लाख स्टार्टअप्सपर्यंत पोहोचणे ही भारतासाठी अभिमानाची बाब आहे. ही प्रगती केवळ आकड्यांत मोजता येणार नाही, तर ती देशाच्या आत्मविश्वासाचे आणि उद्यमशीलतेचे प्रतीक आहे. मात्र, पुढील टप्प्यात भारताने सेवा क्षेत्रातील यशासोबत मॅन्युफॅक्चरिंगमध्येही जागतिक आघाडी घ्यावी, असा स्पष्ट संदेश पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दिला आहे. जर भारताने नवकल्पना, उत्पादन क्षमता आणि धोरणात्मक पाठबळ यांचा योग्य मेळ साधला, तर येत्या दशकात भारत केवळ स्टार्टअप्सचा नव्हे, तर जागतिक उत्पादन केंद्र म्हणूनही ओळखला जाईल.
हा पण लेख वाचा: Alice Blue App Demat Account कसे ओपन करायचे? Step-by-Step मराठी मार्गदर्शक 2026.