Derivative म्हणजे काय? | Derivative Market, Futures & Options सविस्तर माहिती मराठीत.

Derivative म्हणजे काय? Futures, Options, Hedging, Leverage आणि Derivative Market कसे काम करतात याची सविस्तर माहिती मराठीत वाचा. नवशिक्यांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शक.

आजच्या आधुनिक Stock Market आणि Financial Market मध्ये Derivative हा शब्द खूप वेळा ऐकायला मिळतो. Futures, Options, Hedging, Speculation अशा अनेक संकल्पना Derivative शी जोडलेल्या आहेत. पण बऱ्याच नव्या गुंतवणूकदारांना अजूनही प्रश्न पडतो —
“Derivative म्हणजे नेमकं काय?”

या ब्लॉगमध्ये आपण Derivative म्हणजे काय, Derivative कसे काम करतात, त्यांचे प्रकार, फायदे-तोटे आणि भारतातील Derivative Market याबद्दल सविस्तर माहिती मराठीत जाणून घेणार आहोत.

Derivative म्हणजे काय?

Derivative हा एक असा आर्थिक करार (Financial Contract) आहे, ज्याची किंमत (Value) इतर एखाद्या Asset वर आधारित असते.

म्हणजेच Derivative ची स्वतःची स्वतंत्र किंमत नसते, तर ती खालील गोष्टींवर अवलंबून असते:

• Share / Stock

• Index (Nifty, Sensex)

• Commodity (Gold, Silver, Crude Oil)

• Currency (Dollar, Euro)

• Interest Rate

👉 सोप्या शब्दांत सांगायचं तर,
“ज्याची किंमत दुसऱ्या गोष्टीवरून ठरते, त्याला Derivative म्हणतात.”

Derivative समजण्यासाठी सोपे उदाहरण.

समजा:

• तुम्ही आज ठरवलं की 3 महिन्यांनंतर गहू ₹2,500 प्रति क्विंटल दराने खरेदी करणार

• आजचा दर ₹2,200 आहे

• हा करार भविष्यातील किमतीवर आधारित आहे

हा करार म्हणजेच Derivative Contract, कारण:

• याची किंमत गव्हाच्या किमतीवर अवलंबून आहे

• गहू हा Underlying Asset आहे

Underlying Asset म्हणजे काय?

Underlying Asset म्हणजे ज्या Asset वर Derivative तयार केला जातो.

उदा.

• Share Derivative → Share हे Underlying

• Index Derivative → Index हे Underlying

• Gold Future → Gold हे Underlying

Derivative Market म्हणजे काय?

ज्या बाजारात Derivative Contracts ची खरेदी-विक्री होते, त्याला Derivative Market म्हणतात.

भारतात Derivative Trading प्रामुख्याने:

• Stock Exchange वर

• Standard Contract Rules अंतर्गत

• Margin System वापरून केली जाते

Derivative चे मुख्य प्रकार.

Derivative मुख्यतः चार प्रकारचे असतात:

1) Futures Contract म्हणजे काय?

Futures म्हणजे:

• भविष्यातील ठराविक तारखेला

• ठराविक दराने

• Asset खरेदी किंवा विक्री करण्याचा करार

🔹 Features:

• Date Fixed असते

• Price आधीच ठरलेली असते

• Contract बंधनकारक असतो

उदा.
तुम्ही Reliance चा Futures Contract घेतला →
Expiry ला तुम्हाला तो Contract Complete करावाच लागतो (Profit/Loss Settlement).

2) Options Contract म्हणजे काय?

Options म्हणजे:

• भविष्यात खरेदी किंवा विक्री करण्याचा अधिकार (Right)

• पण बंधन नाही

Options चे दोन प्रकार:

• Call Option → खरेदीचा अधिकार

• Put Option → विक्रीचा अधिकार

👉 Options साठी Premium भरावा लागतो.

3) Forward Contract म्हणजे काय?

• Futures सारखाच

• पण Exchange वर Trade होत नाही

• Private Agreement असतो

यामध्ये:

• Counterparty Risk जास्त

• Standardization नसते

4) Swap Contract म्हणजे काय?

• दोन पक्षांमध्ये Cash Flow किंवा Interest Rate अदलाबदल

• प्रामुख्याने Banks आणि Institutions वापरतात

Retail Investors साठी Swap कमी वापरला जातो.

Derivative Trading का केली जाते?

Derivative Trading चे तीन मुख्य उद्देश असतात:

1) Hedging (जोखीम कमी करणे)

• Existing Investment सुरक्षित ठेवण्यासाठी

• Loss पासून बचाव

उदा.
तुमच्याकडे Shares आहेत → Market पडेल अशी भीती → Put Option घेऊन Hedging.

2) Speculation (नफा कमावणे)

• Market चढेल किंवा पडेल यावर अंदाज

• Short-term Profit

👉 Derivatives मध्ये Leverage असल्यामुळे Profit जास्त होऊ शकतो, पण Risk सुद्धा जास्त असतो.

3) Arbitrage (Price Difference चा फायदा)

• Spot Market आणि Derivative Market मधील किमतीतील फरक

• Low Risk Strategy (Experts साठी)

Derivative मध्ये Leverage म्हणजे काय?

Leverage म्हणजे:

• कमी पैसे (Margin) लावून

• मोठ्या Value चा Trade करणे

उदा.
₹10 लाखाचा Contract
Margin फक्त ₹1 लाख

⚠️ फायदा:

• कमी भांडवलात मोठा नफा

⚠️ तोटा:

• नुकसानही तितकंच वेगाने वाढू शकतं

भारतातील Derivative Market.

भारतात Derivative Trading खालील Assets वर होते:

• Equity Derivatives (Stock Futures & Options)

• Index Derivatives (Nifty, Bank Nifty)

• Currency Derivatives

• Commodity Derivatives

भारतीय Derivative Market जगातील सर्वात मोठ्या Options Market पैकी एक मानली जाते.

Derivative Trading चे फायदे.

✅ Hedging मुळे जोखीम कमी
✅ Leverage मुळे कमी भांडवलात Trade
✅ Rising आणि Falling Market दोन्हीत नफा मिळवण्याची संधी
✅ High Liquidity

Derivative Trading चे तोटे.

❌ High Risk
❌ Leverage मुळे मोठं नुकसान
❌ Beginners साठी अवघड
❌ Emotional Trading चा धोका

👉 म्हणूनच Derivative Trading सगळ्यांसाठी योग्य नसते.

Derivative Trading कोणासाठी योग्य आहे?

✔️ Market Knowledge असलेले
✔️ Risk Management जाणणारे
✔️ Short-term Traders
✔️ Experienced Investors

❌ Long-term Beginners साठी थेट Derivative योग्य नाही

Derivative आणि Equity मधील फरक.

नवशिक्यांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स.

• आधी Equity Market समजून घ्या

• Demo / Paper Trading करा

• Stop Loss वापरा

• पूर्ण Capital एकाच Trade मध्ये लावू नका

• भावनेवर नव्हे तर Strategy वर Trade करा

अस्वीकरण: या लेखात दिलेली माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशाने आहे. जर तुम्हाला शेअर बाजारात गुंतवणूक करायची असेल, तर तुम्ही स्वतः शेअर बाजाराबद्दल जाणून घ्यावे किंवा आर्थिक सल्लागार आणि प्रमाणित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा. शेअर बाजार धोकादायक आहे. कोणतीही गुंतवणूक करण्यापूर्वी, प्रमाणित आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्या.