First Budget of India: कधी, कोणी सादर केला? पहिल्या अर्थसंकल्पाची संपूर्ण माहिती.

आज भारताचा केंद्रीय अर्थसंकल्प हा कोट्यवधी नागरिकांच्या आयुष्यावर परिणाम करणारा सर्वात महत्त्वाचा आर्थिक दस्तऐवज मानला जातो. पण तुम्हाला माहिती आहे का की भारताचा पहिला अर्थसंकल्प (First Budget of India) कधी सादर करण्यात आला आणि तो कोणी मांडला? विशेष म्हणजे हा अर्थसंकल्प स्वातंत्र्यानंतर नव्हे, तर ब्रिटिश राजवटीत सादर झाला होता. या ब्लॉगमध्ये आपण भारताच्या पहिल्या बजेटचा इतिहास, त्यामागची पार्श्वभूमी आणि काही थक्क करणारे तथ्य सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प: कधी सादर झाला? (First Budget of India) 

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 7 एप्रिल 1860 रोजी सादर करण्यात आला. त्या काळात भारतावर ब्रिटिशांचे शासन होते आणि देशाची अर्थव्यवस्था ईस्ट इंडिया कंपनीकडून थेट ब्रिटिश क्राउनकडे गेली होती. 1857 च्या स्वातंत्र्यसमरानंतर ब्रिटिश सरकारने प्रशासन आणि आर्थिक रचना अधिक शिस्तबद्ध करण्याचा निर्णय घेतला. याच पार्श्वभूमीवर भारताचा पहिला औपचारिक अर्थसंकल्प सादर करण्यात आला.

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प कोणी सादर केला?

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प James Wilson यांनी सादर केला.
ते त्या काळातील ब्रिटिश भारताचे पहिले वित्त सदस्य (Finance Member of the Viceroy’s Council) होते.

जेम्स विल्सन कोण होते?

• ते स्कॉटलंडमधील अर्थतज्ज्ञ आणि राजकारणी होते

• त्यांनी The Economist हे प्रसिद्ध आर्थिक मासिक सुरू केले

• भारतात आर्थिक सुधारणांसाठी त्यांची नियुक्ती करण्यात आली

पहिल्या बजेटची पार्श्वभूमी.

1857 च्या बंडानंतर ब्रिटिश सरकारवर भारत चालवण्याचा खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला होता. रेल्वे, सैन्य, प्रशासन आणि कर वसुली यासाठी स्वतंत्र आर्थिक आराखड्याची गरज निर्माण झाली. त्यामुळे भारतात प्रथमच वार्षिक उत्पन्न-खर्चाचा लेखाजोखा म्हणजेच बजेट सादर करण्याची संकल्पना अस्तित्वात आली.

पहिल्या अर्थसंकल्पातील प्रमुख मुद्दे.

1860 च्या पहिल्या बजेटमध्ये काही महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले होते:

1. आयकराची सुरुवात

भारतामध्ये पहिल्यांदाच आयकर (Income Tax) लागू करण्यात आला. हा कर मुख्यतः श्रीमंत वर्गावर लावण्यात आला होता.

2. महसूल आणि खर्च

• अंदाजे महसूल: सुमारे ₹30 कोटी

• खर्चाचा मोठा भाग:

  • लष्कर

  • प्रशासन

  • ब्रिटिश कर्जाची परतफेड

3. व्यापार आणि सीमा शुल्क

आयात-निर्यातीवर कर लावण्याची स्पष्ट रचना करण्यात आली.

पहिल्या बजेटशी संबंधित चौंकाणारे तथ्य.

🔹 बजेट इंग्रजी भाषेत सादर झाले

पहिला अर्थसंकल्प पूर्णपणे इंग्रजी भाषेत मांडण्यात आला होता. सामान्य भारतीयांना त्याची माहिती मिळणे जवळजवळ अशक्यच होते.

🔹 भारतीयांचा सहभाग नव्हता

या बजेटच्या तयारीत एकही भारतीय प्रतिनिधी सहभागी नव्हता. सर्व निर्णय ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी घेतले.

🔹 गरीबांसाठी कोणतीही तरतूद नव्हती

आज जसे शेतकरी, महिला, विद्यार्थी यांच्यासाठी योजना असतात, तसे काहीही त्या काळच्या बजेटमध्ये नव्हते.

🔹 बजेटचा उद्देश विकास नव्हे, तर महसूल

पहिल्या बजेटचा मुख्य हेतू ब्रिटिश सरकारचा खर्च भागवणे हाच होता, भारताचा विकास नव्हे.

स्वातंत्र्यानंतरचा पहिला भारतीय अर्थसंकल्प.

भारताला 1947 मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प
R. K. Shanmukham Chetty
यांनी 26 नोव्हेंबर 1947 रोजी सादर केला.

हा अर्थसंकल्प भारताच्या आर्थिक स्वावलंबनाच्या दिशेने पहिले पाऊल मानला जातो.

ब्रिटिश बजेट आणि आजच्या बजेटमधील फरक.

भारताच्या बजेटचा प्रवास: एक झलक.

1860 पासून आजपर्यंत भारताचा अर्थसंकल्प सतत बदलत गेला.

• सुरुवातीला महसूल केंद्रित

• नंतर नियोजन आधारित

• आज डिजिटल, समावेशक आणि विकासाभिमुख

आजचा बजेट Digital India, Make in India, Startup India यांसारख्या उपक्रमांना चालना देतो.

अस्वीकरण: या लेखात दिलेली माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशाने आहे. जर तुम्हाला शेअर बाजारात गुंतवणूक करायची असेल, तर तुम्ही स्वतः शेअर बाजाराबद्दल जाणून घ्यावे किंवा आर्थिक सल्लागार आणि प्रमाणित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा. शेअर बाजार धोकादायक आहे. कोणतीही गुंतवणूक करण्यापूर्वी, प्रमाणित आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्या.